Hard water in Friesland: waarom er zoveel kalk in huis achterblijft

Wie in Fryslân woont, kent het beeld wel. Witte kringen op de kraan, een doffe waas op de douchewand en een waterkoker die na een halfjaar van binnen grijs ziet. Dat is kalk, en het komt gewoon uit de kraan. In dit overzicht leest u rustig op een rij wat waterhardheid betekent, hoe hard het water hier ongeveer is en wat u er in en om het huis aan kunt doen.

De volgende vragen komen aan bod:

• Wat is waterhardheid precies en hoe wordt die uitgedrukt?

• Hoe hard is het water in Leeuwarden en de rest van Fryslân?

• Waarom slaat kalk vooral neer op plekken waar water warm wordt?

• Wat kunt u zelf doen, en wanneer is een apparaat dat het water ontkalkt de moeite waard?

Wat waterhardheid eigenlijk betekent

Het drinkwater in ons deel van het land wordt gewonnen uit grondwater. Dat water heeft er duizenden jaren over gedaan om door de bodem te zakken en neemt onderweg mineralen mee, vooral calcium en magnesium. Die twee bepalen samen de hardheid van het water. Hoe meer ervan in het water zit, hoe harder we het water noemen en hoe sneller er kalk achterblijft op plekken waar het water verdampt of verwarmd wordt.

Hard water is niet ongezond. Het drinkwater in Nederland voldoet aan strenge wettelijke eisen en calcium en magnesium zijn mineralen die het lichaam ook uit voeding haalt. Het gaat dus niet om veiligheid, maar om het ongemak en de slijtage die kalk veroorzaakt.

Hoe hardheid wordt uitgedrukt

In Nederland wordt de hardheid weergegeven in Duitse graden hardheid, afgekort als °dH. De waterbedrijven hanteren daarbij grofweg de volgende indeling.

Belangrijk om te weten is dat kalk zich al begint af te zetten vanaf ongeveer 2,7 °dH. Ook bij water dat officieel als gemiddeld te boek staat, ziet u dus na verloop van tijd aanslag ontstaan. Dat verklaart waarom ook huishoudens met een keurig gemiddelde waarde soms kiezen voor een waterontharder. Verderop leest u wat zo’n apparaat doet en wanneer het de moeite waard is.

Hoe hard is het water in Fryslân?

Het drinkwater in onze provincie komt van Vitens, dat het water op verschillende productielocaties wint en zuivert. Daardoor verschilt de hardheid per gebied en soms zelfs per wijk. In Fryslân ligt de waarde globaal tussen ongeveer 6 en 10 °dH, waarmee het water in de meeste plaatsen als gemiddeld tot hard wordt geclassificeerd. In en rond Leeuwarden zit de hardheid meestal in de buurt van het landelijk gemiddelde.

Wilt u weten wat er bij u thuis uit de kraan komt, dan kunt u de hardheid opvragen bij uw waterbedrijf. Meestal kunt u daar met uw postcode zien welke productielocatie uw water levert en welke waarde daar gemeten is. Dat zegt meer dan een gemiddelde voor de hele gemeente. U kunt de hardheid ook zelf meten met een eenvoudig teststrookje, dat u in een schaaltje kraanwater houdt en na een halve minuut aflegt tegen de kleurenschaal op de verpakking.

Waar u de kalk als eerste ziet

In de keuken en de badkamer

Op plekken waar water opdroogt, blijft de kalk achter die erin zat. Dat verklaart de witte spatten op de kraan, de doffe glazen uit de vaatwasser en de vlekken op de douchewand die er na het poetsen zo snel weer zijn. Het is oppervlakkige aanslag die u met een beetje geduld weer weg krijgt, maar die wel steeds terugkomt.

In apparaten die water verwarmen

Onzichtbaarder en vervelender is de kalk die neerslaat in apparaten. Zodra water wordt verwarmd, laat het een deel van de opgeloste kalk los en die hecht zich aan het verwarmingselement en aan de leidingen. Denk aan de waterkoker en het koffiezetapparaat, maar ook aan de wasmachine, de vaatwasser, de boiler en de cv-ketel. Daar bouwt de laag zich langzaam op, jaar na jaar, zonder dat u er iets van merkt tot er iets hapert.

Waarom kalk meer kost dan alleen schoonmaakwerk

Een kalklaagje op een verwarmingselement werkt als een dun isolatiedekentje. De warmte komt minder gemakkelijk in het water terecht, waardoor het apparaat langer en harder moet werken om dezelfde temperatuur te halen. Dat kost meer energie en het belast het element zwaarder, waardoor apparaten eerder aan vervanging toe zijn.

Daarnaast merkt u het aan uw huishouden. In hard water schuimt zeep minder goed, waardoor er vaak wat meer wasmiddel en shampoo doorheen gaat. Handdoeken kunnen na het wassen wat stugger aanvoelen. En sommige mensen ervaren bij hard water een wat trekkerig gevoel op de huid na het douchen, al verschilt dat sterk van persoon tot persoon.

Voor wie daar structureel last van heeft, is er de mogelijkheid om het water bij binnenkomst te laten ontharden. Eerst kijken we naar de eenvoudige dingen die u zonder aanschaf al kunt doen.

Wat u zelf kunt doen

Voor de dagelijkse aanslag helpen eenvoudige gewoontes al veel. Neem de douchewand na gebruik even af met een trekker of een droge doek, zodat het water geen kans krijgt om op te drogen. Ontkalk de waterkoker en het koffiezetapparaat regelmatig, volgens de gebruiksaanwijzing van het apparaat. Kijk ook eens op de verpakking van uw wasmiddel: daar staat vaak een doseeradvies per waterhardheid, zodat u niet onnodig veel gebruikt.

Wie graag wat breder leest over onderhoud in en om het huis, vindt op een algemene woonsite als huiswiki.nl allerlei praktische achtergrondinformatie over klussen en onderhoud per ruimte.

Wat u met huismiddelen niet oplost, is de kalk die zich diep in de leidingen en in de boiler afzet. Daar komt u met een doekje eenvoudigweg niet bij.

Wanneer het zinvol wordt om het water te laten ontharden

Zit u structureel in de hogere hardheidsklassen, of merkt u dat apparaten sneller stuk gaan dan u gewend was, dan kan een onthardingsapparaat uitkomst bieden. Zo’n apparaat wordt aangesloten op de hoofdwaterleiding en haalt het calcium en magnesium eruit voordat het water uw huis in stroomt. Dat gebeurt met korrels die de kalk aan zich binden, en die zichzelf periodiek schoonspoelen met een zoutoplossing. In de praktijk betekent dat: af en toe zout bijvullen, verder draait het apparaat zijn eigen gang.

Waar u op let bij de keuze

Kijk eerst of u een geschikte plek heeft. Het apparaat staat het liefst dicht bij de hoofdkraan, op een droge en vorstvrije plek, met een stopcontact en een afvoer in de buurt. Vaak is dat de meterkast, de bijkeuken of de garage. Let er verder op dat de capaciteit past bij de grootte van uw huishouden, want een te klein apparaat moet vaker spoelen dan nodig is.

Laat de aansluiting doen door iemand die weet wat hij doet. Voor leidingwaterinstallaties in woningen gelden vaste voorschriften, vastgelegd in NEN 1006, en een goede installateur werkt daar vanzelfsprekend volgens. Vraag ook naar het onderhoud achteraf, naar de kosten van het zout en naar hoe snel er iemand komt als er iets hapert. Juist die service bepaalt of u er jarenlang plezier van heeft.

In onze eigen regio zit bijvoorbeeld Mezutec in Drachten, een bedrijf dat zich al ruim vijfentwintig jaar bezighoudt met waterontharding en waterzuivering voor huishoudens en bedrijven. Vraag bij welke leverancier dan ook altijd eerst om vrijblijvend advies bij u thuis, zodat het apparaat past bij uw situatie en niet andersom.

Kort samengevat

Kalk in huis is in Fryslân eerder regel dan uitzondering, ook al staat ons water niet als extreem hard bekend. Zoek eerst op welke hardheid bij uw postcode hoort, want dat cijfer zegt meer dan een gemiddelde. Houd de zichtbare aanslag bij met eenvoudige gewoontes en ontkalk uw apparaten op tijd. En merkt u dat de kalk uw apparaten en uw energierekening blijft belasten, dan is het de moeite waard om u eens rustig te laten voorlichten over de mogelijkheden om het water te ontharden. Doe dat zonder haast, en laat u vooral goed uitleggen wat het onderhoud van u vraagt.